Đàn đá là một bộ thanh đá dài, dẹt, dài ngắn khác nhau, đặt nằm trên giá đỡ mềm và gõ bằng dùi. Mỗi thanh cho một cao độ, thanh dài thường trầm, thanh ngắn thường bổng. Tiếng nghe trong và vang, như gõ vào một chiếc chén sứ thật dày, nhưng ấm hơn và có hồn của đá núi.
Nghe thì lạ, vì ai cũng nghĩ đá là thứ câm lặng. Thật ra một thanh đá đúng hình, đúng loại, đặt đúng chỗ có thể "hát" rất rõ. Bài này giải thích vì sao đá phát ra nốt, người xưa ghè đá thế nào để có một bộ đàn, đàn đá được chơi ra sao, và bạn có thể tự nghe đá hát ngay với hai hòn đá cuội và một chiếc khăn.
Một bộ đàn đá trông như thế nào
Một bộ đàn đá gồm nhiều thanh đá, mỗi thanh có hình dạng hơi giống một cây chày dẹt hoặc một chiếc lưỡi rìu dài, mặt có những vết ghè lồi lõm. Có thanh dài hơn cả cánh tay người lớn, có thanh chỉ ngắn cỡ cẳng tay. Số thanh trong mỗi bộ khác nhau, tuỳ bộ được tìm thấy hay được làm.
Khi chơi, các thanh được xếp nằm ngang, thường theo thứ tự từ dài đến ngắn, giống như các phím của một cây đàn phím gỗ. Mỗi thanh được kê ở hai điểm trên những bó rơm, khúc gỗ bọc vải hay giá có đệm mềm. Kê đúng chỗ là điều quyết định: thanh đá đặt sát xuống nền cứng thì gõ chỉ ra tiếng "cộc" khô khốc.
Ở Việt Nam, nhiều bộ đàn đá đã được tìm thấy ở vùng Tây Nguyên và Nam Trung Bộ, nhiều bộ được các nhà khảo cổ đánh giá là có niên đại rất xa xưa. Đàn đá vì thế vừa là nhạc cụ, vừa là cổ vật. Ở vùng Khánh Sơn, đàn đá gắn với đời sống văn hoá của người Raglai và vẫn được giữ gìn, trình diễn đến nay.
Điểm khiến đàn đá đặc biệt: đá là một trong những vật liệu xưa nhất mà con người dùng để tạo ra âm thanh có chủ ý. Trước khi biết đúc kim loại, người ta đã biết gõ đá.
Vì sao một thanh đá lại phát ra nốt
Khi dùi gõ vào thanh đá, cả thanh rung lên theo kiểu uốn cong: hai đầu và chính giữa nhấp nhô lên xuống, còn hai điểm cách đầu thanh một đoạn gần như đứng yên. Hai điểm đứng yên đó gọi là nút rung. Kê thanh đá đúng ở hai nút rung thì giá đỡ không cản nó rung, tiếng ngân ra trọn vẹn. Đó là lý do người chơi rất kỹ chuyện kê đá.
Cao độ của thanh phụ thuộc chủ yếu vào chiều dài, độ dày và loại đá. Theo nguyên lý chung của các thanh gõ, thanh càng dài thì tiếng càng trầm, thanh dày hơn thì tiếng bổng hơn so với thanh mỏng cùng chiều dài. Đá đặc, mịn, ít vết nứt thì tiếng trong và ngân lâu; đá xốp, nứt ngầm thì tiếng đục và tắt nhanh.
Nguyên lý này giống hệt cách người ta làm phím cho đàn phím gỗ hay đàn phím kim loại ngày nay: ghè bớt ở hai đầu cho thanh "ngắn lại" thì tiếng lên cao, ghè mỏng ở phần giữa thì tiếng xuống thấp. Người làm đàn đá xưa không có máy đo, chỉ có búa ghè, đôi tai và rất nhiều kiên nhẫn. Những vết ghè lồi lõm trên mặt đá chính là dấu vết của việc chỉnh tiếng đó.
Một điều thú vị: không phải hòn đá nào cũng "hát". Chọn được đá có tiếng là cả một kinh nghiệm. Người ta gõ thử, nghe độ ngân, rồi mới quyết định có ghè thành thanh đàn hay không.
Đàn đá đặt cạnh những nhạc cụ quen thuộc
Để dễ hình dung tiếng đàn đá, bạn có thể so với những thứ có thể đã nghe. Đây là cách tả gần đúng bằng chữ.
| Nhạc cụ | Làm từ gì | Tiếng nghe như | Giống đàn đá ở chỗ |
|---|---|---|---|
| Đàn đá | Thanh đá ghè đẽo | Trong, vang, hơi "lạnh", ngân vừa phải | — |
| Đàn t'rưng | Ống tre | Róc rách, khô hơn, ngân ngắn | Mỗi ống một cao độ, gõ bằng dùi |
| Chiêng | Đồng | Ngân dài, rền, nhiều lớp | Là nhạc cụ tự rung, không có dây, không có mặt da |
| Đàn phím gỗ | Thanh gỗ | Ấm, tròn, mộc | Cùng nguyên lý thanh gõ, dài trầm ngắn bổng |
| Chén sứ dày | Sứ | "Keng" ngắn, cao | Vật liệu cứng, tiếng trong khi được treo hoặc kê đúng |
Đàn đá, đàn t'rưng và chiêng thường được xếp chung vào nhóm nhạc cụ tự thân vang: chính vật liệu của nhạc cụ rung lên, không cần dây hay mặt da căng. Đây là nhóm nhạc cụ rất giàu ở Tây Nguyên và nhiều vùng núi Việt Nam.
Làm thử ngay: nghe hai hòn đá cuội hát
Bạn không có đàn đá, nhưng có thể tự nghe được nguyên lý "kê đúng chỗ thì đá mới hát" với vài thứ trong nhà.
- Tìm hai hòn đá cuội to cỡ nắm tay, dẹt, nhẵn, không nứt. Rửa sạch, lau khô.
- Đặt hòn đá thứ nhất thẳng lên mặt bàn gỗ. Dùng một chiếc thìa inox gõ nhẹ vào giữa. Bạn sẽ nghe tiếng "cộc" khô, tắt ngay.
- Gấp một chiếc khăn bông dày thành hai cuộn nhỏ, kê hòn đá lên hai cuộn khăn sao cho phần giữa đá không chạm gì. Gõ lại đúng chỗ cũ. Tiếng sẽ sáng và ngân hơn hẳn.
- Dịch hai cuộn khăn vào gần giữa đá, rồi ra sát hai đầu, gõ ở mỗi vị trí. Bạn sẽ thấy có một khoảng kê cho tiếng ngân nhất, đó là gần nút rung của hòn đá.
- Làm tương tự với hòn đá thứ hai. So hai tiếng: hòn nào trầm hơn? Thường hòn to hơn, dài hơn sẽ trầm hơn.
- Đếm "MỘT, hai" và gõ luân phiên hai hòn: trầm ở MỘT, bổng ở hai. Bạn vừa có một cây "đàn đá" hai nốt.
Gõ nhẹ thôi, không dùng búa, không đập đá vào nhau vì đá có thể vỡ, văng mảnh. Làm cùng trẻ nhỏ thì người lớn giữ đá, trẻ cầm thìa gõ, và không dùng sỏi nhỏ vì trẻ có thể cho vào miệng.
Chơi đàn đá: từ một người đến cả nhóm
Trong căn nhà sàn tối dần, ánh lửa bếp hắt lên những thanh đá xám nằm ngay ngắn trên bó rơm. Người đàn ông ngồi khoanh chân, hai tay cầm hai chiếc dùi gỗ, gõ thử thanh dài nhất. Tiếng trầm lan ra, chậm, như tiếng nước nhỏ giọt vào một cái hang sâu. Rồi tay phải chạy sang những thanh ngắn, tiếng lách cách sáng lên, đan quanh tiếng trầm. Mấy đứa trẻ ngồi sát mẹ, im lặng nghe.
Đàn đá thường được gõ bằng dùi gỗ cứng. Người chơi có thể ngồi một mình với hai dùi, hoặc nhiều người cùng chơi trên một bộ, mỗi người phụ trách vài thanh. Gõ vào khoảng giữa thanh cho tiếng đầy nhất; gõ gần đầu thanh tiếng mỏng và ít ngân hơn.
Đàn đá có thể chơi những giai điệu đơn giản, hoặc đi cùng các nhạc cụ khác như chiêng, trống, đàn tre trong các dịp sinh hoạt cộng đồng. Ngày nay, đàn đá cũng xuất hiện trên sân khấu biểu diễn nhạc dân tộc, có khi được làm mới với nhiều thanh hơn để chơi được nhiều bài.
Vì đàn đá cổ là cổ vật, nhiều bộ được bảo quản trong bảo tàng, chỉ gõ trong những dịp đặc biệt. Nếu được tận mắt thấy, nhớ rằng gõ thử khi chưa được phép là điều không nên.
Nghe một bản đàn đá: tai nên để ý điều gì
Lần đầu nghe đàn đá, nhiều người chỉ thấy "lách cách". Muốn nghe ra nhịp và giai điệu, bạn thử chia tai làm hai lớp, như cách nghe một dàn trống. Lớp dưới là những thanh dài, tiếng trầm, thường gõ thưa hơn. Lớp trên là những thanh ngắn, tiếng sáng, chạy dày hơn. Khi tai bắt được lớp trầm, bạn sẽ thấy cả bản nhạc có một bộ khung rõ ràng.
Điều thứ hai đáng để ý là độ ngân. Tiếng đá ngân ngắn hơn chiêng nhiều. Mỗi tiếng gõ hiện ra rõ ràng rồi lặng đi, nên nhịp của đàn đá nghe sắc nét, gần với tiếng mõ hay tiếng phím gỗ hơn là tiếng chiêng. Người chơi tận dụng điều này để gõ những chuỗi tiếng nhanh mà không bị nhoè.
Điều thứ ba là chỗ lặp. Nhiều bản nhạc dân gian chơi trên nhạc cụ gõ được xây từ những mẫu ngắn lặp đi lặp lại, có biến tấu. Thử đếm thầm khi nghe: sau bao nhiêu tiếng thì mẫu quay lại? Đếm được là bạn đã nghe đàn đá bằng tai của người chơi nhịp.
Nghe từ bản ghi thì nên mở âm lượng vừa phải, dùng loa hơn là tai nghe nhét sát nếu nghe lâu. Tiếng đá ít chói hơn tiếng đồng, nhưng đôi tai vẫn cần được nghỉ.
Hiểu lầm → hiểu đúng
Hiểu lầm: hòn đá nào gõ cũng ra tiếng như nhau. Hiểu đúng: chỉ những thanh đá đặc, mịn, không nứt ngầm và được kê đúng chỗ mới ngân hay. Chọn đá có tiếng là cả một kinh nghiệm.
Hiểu lầm: đàn đá chỉ là đá thiên nhiên nhặt về xếp lại. Hiểu đúng: các thanh đá được ghè đẽo, chỉnh tiếng bằng tay. Những vết ghè trên mặt đá là dấu vết của việc làm đàn.
Hiểu lầm: muốn tiếng to thì gõ thật mạnh. Hiểu đúng: gõ mạnh không làm tiếng hay hơn mà có thể làm sứt, nứt thanh đá. Gõ vừa tay, đúng chỗ thì đá ngân đẹp nhất.
Hiểu lầm: đàn đá đã "chết", chỉ còn trong bảo tàng. Hiểu đúng: ở một số cộng đồng, đàn đá vẫn được giữ gìn, truyền dạy và trình diễn trong đời sống văn hoá hôm nay.
Hiểu lầm: thanh đá càng to thì tiếng càng to và càng hay. Hiểu đúng: thanh to thường cho tiếng trầm hơn chứ không chắc to hơn hay hay hơn. Mỗi thanh có chỗ đứng riêng trong bộ, thiếu thanh nhỏ thì bộ đàn cũng mất những nốt bổng.
Câu hỏi thường gặp
Đàn đá thuộc loại nhạc cụ nào?
Đàn đá thuộc nhóm nhạc cụ gõ tự thân vang: chính thanh đá rung lên tạo ra tiếng, không cần dây hay mặt da căng. Nó cùng nhóm với chiêng, đàn t'rưng và các nhạc cụ gõ làm từ vật liệu cứng.
Vì sao các thanh đàn đá dài ngắn khác nhau?
Vì chiều dài và độ dày quyết định cao độ. Thanh dài thường trầm, thanh ngắn thường bổng. Người làm đàn ghè đẽo từng thanh để mỗi thanh cho một tiếng khác nhau, ghép lại thành một bộ chơi được giai điệu.
Đàn đá được gõ bằng gì?
Đàn đá thường được gõ bằng dùi gỗ cứng. Người chơi gõ vào khoảng giữa thanh để tiếng đầy và ngân. Thanh đá được kê trên rơm, gỗ bọc vải hoặc giá đỡ mềm để không bị cản rung.
Đàn đá ở Việt Nam được tìm thấy ở đâu?
Nhiều bộ đàn đá đã được tìm thấy ở vùng Tây Nguyên và Nam Trung Bộ. Ở vùng Khánh Sơn, đàn đá gắn với đời sống văn hoá của người Raglai và vẫn được giữ gìn, trình diễn đến nay.
Có thể tự làm đàn đá ở nhà không?
Làm một bộ đàn đá thật cần chọn đá có tiếng và ghè đẽo nhiều công, không phù hợp làm ở nhà vì nguy cơ văng mảnh đá. Bạn có thể tự nghe nguyên lý bằng cách kê hai hòn đá cuội trên khăn và gõ nhẹ bằng thìa.
Đàn đá và đàn t'rưng khác nhau thế nào?
Đàn đá làm từ những thanh đá ghè đẽo, tiếng trong và vang. Đàn t'rưng làm từ ống tre, tiếng khô và róc rách hơn. Cả hai đều mỗi thanh hoặc mỗi ống một cao độ và đều được gõ bằng dùi.