Hoạt động nhịp điệu cho trẻ mầm non tốt nhất là những hoạt động để cả thân người trẻ chuyển động theo tiếng trống: đi khi trống gõ, bước nhanh khi trống nhanh, đứng im khi trống dừng. Trẻ ba đến sáu tuổi thường cảm nhịp bằng cả cơ thể trước khi hiểu nhịp bằng lời giảng. Một chiếc trống lắc tay trong tay cô là đủ dẫn cả lớp.
Dưới đây là tám hoạt động quen thuộc trong giờ âm nhạc cho trẻ nhỏ, sắp từ dễ đến khó, mỗi hoạt động có cách làm, điều trẻ học được và cách điều chỉnh. Kèm bảng chọn hoạt động theo lứa tuổi và vài điều nên tránh: không chấm điểm, không loại bạn ra ngoài, không gõ quá to trong phòng nhỏ.
Bảng chọn nhanh theo lứa tuổi
Các lứa tuổi theo cách chia lớp mầm non quen thuộc. Bé nào thích hoạt động của lớp lớn hơn thì cứ cho thử, bé nào chưa sẵn sàng thì quay về hoạt động dễ hơn.
| Lứa tuổi | Hoạt động hợp | Trẻ tập được gì |
|---|---|---|
| Nhà trẻ (dưới 3 tuổi) | Đi theo tiếng trống, lắc lục lạc theo bài hát | Cảm thấy nhịp bằng bước chân |
| Mẫu giáo bé (3–4 tuổi) | Đứng im khi trống dừng, nhịp con vật | Nghe và dừng đúng lúc, nhanh – chậm |
| Mẫu giáo nhỡ (4–5 tuổi) | Gõ tên mình, hỏi – đáp, kể chuyện có tiếng gõ | Chia tiếng, nhắc lại một câu nhịp |
| Mẫu giáo lớn (5–6 tuổi) | Truyền nhịp vòng tròn, đoán nhạc cụ, gõ đệm theo bài hát | Giữ nhịp đều, nghe âm sắc, chơi cùng nhóm |
Cột cuối cùng không phải mục tiêu phải đạt, mà là điều trẻ có dịp trải nghiệm. Một lớp mẫu giáo bé vẫn có thể chơi "truyền nhịp vòng tròn" theo kiểu rất chậm, còn lớp lớn hoàn toàn có thể vui với "đi theo tiếng trống" nếu cô thêm biến tấu mới. Các hoạt động trong bài cũng dùng tốt ở nhà, với một người lớn và một, hai đứa trẻ, chỉ cần thay chiếc trống lắc tay bằng một chiếc hộp nhựa úp ngược.
Hoạt động 1–2: đi theo tiếng trống và đứng im khi trống dừng
Đi theo tiếng trống. Cô gõ trống lắc tay đều đều như bước chân, trẻ đi vòng quanh phòng, mỗi tiếng trống một bước. Cô gõ chậm lại, trẻ đi chậm như ông voi; gõ nhanh hơn, trẻ đi rón rén nhanh như chú chuột. Đừng gõ nhanh tới mức trẻ phải chạy đâm vào nhau; nhanh vừa phải là đủ để thấy khác biệt. Với nhà trẻ, chỉ cần đi đều và đổi tốc độ một hai lần.
Đứng im khi trống dừng. Vẫn đi theo trống, nhưng khi cô dừng gõ đột ngột, cả lớp đứng im như tượng. Cô gõ lại, cả lớp đi tiếp. Hoạt động này dạy trẻ một điều rất khó: nghe sự im lặng. Trong âm nhạc, chỗ nghỉ quan trọng không kém chỗ gõ. Lưu ý: bé nào chưa dừng kịp thì không bị "loại", chỉ cười rồi đi tiếp. Mục đích là cả lớp cùng nghe, không phải tìm người sai. Để giữ bất ngờ, cô đổi độ dài mỗi đoạn gõ: lúc tám tiếng, lúc ba tiếng, lúc mười hai tiếng, trẻ sẽ phải nghe thật chăm thay vì đoán.
Biến tấu. Cô gõ mạnh thì bước mạnh như người khổng lồ, gõ nhẹ thì bước nhẹ như đi trên lá khô. Trẻ học thêm to – nhỏ mà không cần giải thích. Cũng có thể cho một bé cầm trống dẫn lớp, bé nào muốn thì giơ tay.
Hoạt động 3–4: nhịp con vật và gõ tên mình
Nhịp con vật. Mỗi con vật một kiểu gõ: voi bước "BÙM … BÙM …" chậm và nặng; ngựa phi "lộc cộc lộc cộc" nhanh và đều; thỏ nhảy "tưng – tưng" hai cái rồi nghỉ; mưa rơi bằng mười đầu ngón tay gõ lách tách lên sàn. Cô gõ, trẻ đoán con gì, rồi trẻ vận động theo. Đổi lại, trẻ đề xuất con vật mới và cả lớp nghĩ xem nó gõ ra sao. Trẻ sẽ sáng tạo bất ngờ: "con sâu bò" có khi là gõ thật chậm bằng một ngón.
Gõ tên mình. Mỗi tiếng trong tên là một cái vỗ. Bé tên "An" vỗ một cái, bé tên "Minh Anh" vỗ hai cái, bé có tên gọi ở nhà ba tiếng vỗ ba cái. Cả lớp đọc tên từng bạn và vỗ theo. Trẻ nhận ra lời nói có nhịp, mỗi tiếng là một phách nhỏ. Có thể thêm câu chào: "Chào – bạn – Minh – Anh" thành bốn tiếng vỗ đều.
Lưu ý khi gõ tên. Dùng tên gọi các bé muốn được gọi. Không đem tên bạn ra trêu, không so tên ai "dài hơn", "hay hơn". Bé ngại thì cô vỗ tên bé giúp, bé chỉ cần nghe.
Hoạt động 5: hỏi – đáp bằng tiếng trống
Cô gõ một câu ngắn, cả lớp vỗ tay nhắc lại y như vậy. Đếm "MỘT – hai – BA – bốn" chậm rãi. X là gõ, – là nghỉ.
| Câu | MỘT | hai | BA | bốn |
|---|---|---|---|---|
| Câu 1 (dễ) | X | X | X | – |
| Câu 2 | X | – | X | – |
| Câu 3 | X | X | – | X |
| Câu 4 (khó hơn) | X | – | – | X |
Bắt đầu bằng câu 1 nhiều lần, rồi mới sang câu khác. Câu có ô nghỉ ở giữa, như câu 3 và 4, khó hơn hẳn vì trẻ phải "giữ" khoảng lặng trong đầu. Khi lớp đã quen, cho một bé làm người hỏi. Đây là bước đầu của việc nghe nhạc rồi chơi lại — điều mà người chơi trống làm suốt đời.
Mẹo cho cô: gõ câu hỏi bằng trống, để trẻ đáp bằng vỗ tay hoặc vỗ đùi. Hai âm sắc khác nhau giúp trẻ phân biệt rõ lượt của cô và lượt của mình.
Hoạt động 6–8: kể chuyện có tiếng gõ, truyền nhịp, đoán nhạc cụ
Kể chuyện có tiếng gõ. Cô kể một câu chuyện ngắn, mỗi nhân vật hay sự việc gắn với một tiếng gõ. "Trời đổ mưa" — cả lớp gõ ngón tay lách tách. "Sấm nổ" — cô gõ trống một tiếng to. "Bạn ếch nhảy" — vỗ đùi hai cái. Trẻ phải nghe chuyện để biết lúc nào đến lượt tiếng của mình. Đây là hoạt động ghép nghe – hiểu – phản ứng rất hợp lớp nhỡ và lớp lớn.
Truyền nhịp vòng tròn. Cả lớp ngồi vòng tròn. Bé đầu tiên vỗ một cái, bé bên cạnh vỗ tiếp, cứ thế truyền quanh vòng như truyền quả bóng vô hình. Lúc đầu chậm, sau đều dần. Khi quen, cô gõ trống làm nhịp nền, trẻ truyền tiếng vỗ đúng theo trống. Hoạt động này cho trẻ cảm giác "cả lớp là một nhạc cụ".
Đoán nhạc cụ sau tấm vải. Cô để vài nhạc cụ gõ sau một tấm vải: mõ gỗ, lục lạc, chuông, trống nhỏ. Cô gõ một món, trẻ đoán đó là món gì. Lật vải ra xem. Trẻ luyện nghe âm sắc — "giọng" riêng của từng vật — mà không cần nhìn. Có thể đổi thành đoán tiếng đồ vật trong lớp: gõ vào bàn gỗ, gõ vào cốc nhựa, vò giấy.
Gõ đệm theo bài hát quen cho lớp lớn
Khi trẻ mẫu giáo lớn đã đi theo trống, dừng đúng lúc và đáp lại được câu nhịp ngắn, cô có thể cho trẻ gõ đệm theo bài hát. Gõ đệm là gõ một nhịp đều bên dưới khi cả lớp hát, giống người chơi trống đệm cho ca sĩ. Chọn bài thiếu nhi trẻ thuộc nằm lòng, hát chậm hơn bình thường một chút.
Có ba cách gõ đệm từ dễ đến khó. Cách thứ nhất là gõ theo phách: mỗi bước chân của bài hát một cái gõ đều, như kim đồng hồ. Cách thứ hai là gõ theo lời: mỗi tiếng trong lời ca một cái gõ, nhanh chậm theo lời. Cách thứ ba là chia nhóm: nhóm lục lạc lắc theo phách, nhóm mõ gỗ gõ theo lời, nhóm trống chỉ gõ một cái ở đầu mỗi câu hát. Cả lớp hát chung, mỗi nhóm giữ phần của mình.
Hãy cho trẻ nói thử bằng miệng trước khi gõ: cùng đếm "MỘT – hai – BA – bốn" trên giai điệu, rồi mới cầm nhạc cụ. Đổi nhóm sau mỗi lượt để bé nào cũng được thử nhạc cụ khác. Nhạc cụ không cần nhiều: chỉ ba loại tiếng khác nhau đã đủ làm bài hát quen trở nên mới mẻ, và trẻ nghe ra rằng một bài hát được làm từ nhiều lớp âm thanh chồng lên nhau.
Một buổi sáng trong lớp và vài điều nên giữ
Tám giờ sáng, lớp mẫu giáo nhỡ cởi dép ngồi vòng tròn. Cô giáo đặt chiếc trống lắc tay lên đùi, gõ ba tiếng chậm. Ba mươi đôi mắt nhìn chiếc trống. "Hôm nay mình đi thăm rừng nhé." Cô gõ đều, cả lớp đứng dậy đi. Trống chậm lại — đến chỗ ông voi. Trống lách tách — trời đổ mưa, cả lớp ngồi thụp xuống, gõ ngón tay lên sàn gỗ. Trống im bặt — cả lớp đứng im như cây trong rừng. Một bé đứng im mà chân vẫn lắc lư, cả lớp cười. Cô cũng cười, rồi gõ tiếp.
Vài điều giúp những buổi như thế an toàn và vui: phòng đủ rộng, dọn đồ vật dưới sàn trước khi cho trẻ đi; cô gõ trống ở mức vừa, phòng nhỏ tường trơn rất dội; xen hoạt động mạnh với hoạt động ngồi yên; mỗi hoạt động chỉ vài phút, đổi trước khi trẻ chán.
Và quan trọng nhất: không chấm điểm, không xếp hạng, không "loại" bạn ra ngoài. Cô nhận xét bằng điều cụ thể: "Cả lớp dừng lại cùng lúc với trống, cô nghe thấy im phăng phắc." Trẻ chậm hơn vẫn được tham gia đầy đủ. Bé nào nhạy cảm với tiếng ồn, hay bịt tai, khó chịu khi cả lớp vỗ cùng lúc, có thể được ngồi ở chỗ xa trống hơn, đeo chụp tai, hoặc nhận vai làm người giơ tay ra hiệu dừng — vẫn ở trong vòng, vẫn là một phần của lớp. Mục tiêu của âm nhạc ở tuổi này là niềm vui và cảm giác được cùng nhau làm ra một thứ gì đó.
Câu hỏi thường gặp
Hoạt động nhịp điệu cho trẻ mầm non cần chuẩn bị những gì?
Chỉ cần một chiếc trống lắc tay hoặc mõ gỗ cho cô, một khoảng sàn trống đủ rộng để trẻ đi lại và vài nhạc cụ gõ nhỏ như lục lạc, chuông. Hai bàn tay của trẻ cũng là nhạc cụ, nên thiếu đồ vẫn làm được nhiều hoạt động.
Mỗi buổi hoạt động nhịp điệu ở mầm non nên kéo dài bao lâu?
Với trẻ mầm non, mỗi hoạt động nên chỉ vài phút và cả buổi khoảng mười lăm đến hai mươi phút, xen hoạt động vận động với hoạt động ngồi nghe. Đổi hoạt động trước khi trẻ chán để giữ hứng thú.
Trẻ không chịu tham gia hoạt động nhịp thì làm sao?
Cho trẻ ngồi xem trước, không ép. Nhiều trẻ quan sát vài buổi rồi tự vào. Cô có thể giao một việc nhỏ như giữ chiếc lục lạc hay làm người gõ hiệu dừng, giúp trẻ tham gia theo cách trẻ thấy thoải mái.
Có nên cho trẻ mầm non thi đua xem ai giữ nhịp giỏi hơn?
Không nên. Ở tuổi mầm non, thi đua và xếp hạng dễ làm trẻ chậm hơn mất tự tin và thấy âm nhạc là áp lực. Các hoạt động nên hướng tới việc cả lớp cùng làm, nhận xét bằng điều cụ thể trẻ đã làm được.
Giáo viên không biết chơi nhạc cụ có tổ chức được hoạt động nhịp không?
Được. Các hoạt động trong bài chỉ cần gõ đều, gõ nhanh chậm và dừng đúng lúc, không cần kỹ thuật nhạc cụ. Cô có thể tập trước vài phút với trống lắc tay hoặc chỉ dùng vỗ tay là đủ dẫn lớp.
Gõ trống trong lớp có ảnh hưởng tai trẻ không?
Trống lắc tay gõ vừa tay thường không quá ồn, nhưng phòng nhỏ tường trơn có thể làm tiếng dội mạnh. Cô nên gõ ở mức vừa, không gõ sát tai trẻ, xen các hoạt động yên lặng và để ý bé nào bịt tai để giảm tiếng.