Không có trống vẫn luyện nhịp được, và luyện khá tốt. Cơ thể bạn đã là một bộ gõ nhỏ: lòng bàn tay vỗ đùi nghe "bộp" trầm như trống to, ngón tay gõ mặt bàn nghe "cộc" gọn như mõ, gót chân giậm sàn nghe "thịch" như trống bass, búng tay nghe "tách" như tiếng vành trống. Ghép mấy tiếng ấy lại là đủ để luyện phách, chia phách, hai tay độc lập và cả chân.
Người học nhạc ở nhiều nơi gọi cách gõ nhịp bằng chính cơ thể là "bộ gõ cơ thể", tiếng Anh là body percussion. Bài này gom những bài luyện làm được ở bàn làm việc, trên ghế sofa, khi chờ xe, kèm bảng đếm đọc được trên điện thoại, và vài lưu ý để luyện mà không làm phiền người xung quanh.
Bộ trống trên người: mỗi chỗ gõ một tiếng
Trước khi luyện, làm quen với "bộ trống" của mình. Thử từng chỗ, nghe tiếng của nó:
| Chỗ gõ | Cách gõ | Nghe như | Đóng vai |
|---|---|---|---|
| Đùi | Lòng bàn tay vỗ phẳng | Bộp, trầm và ấm | Trống to, phách mạnh |
| Ngực | Lòng bàn tay vỗ nhẹ | Bụp, trầm đục | Trống bass nhẹ |
| Mặt bàn | Đầu ngón tay gõ | Cộc, khô và gọn | Mõ, tiếng đều |
| Hai lòng bàn tay | Vỗ tay | Chát, sáng | Trống snare, phách hai – bốn |
| Ngón cái và ngón giữa | Búng tay | Tách, mảnh | Tiếng nhỏ, phách nhẹ |
| Sàn nhà | Gót chân giậm | Thịch, sâu | Trống bass, phách MỘT |
Thử gõ đùi một cái rồi vỗ tay một cái, lặp lại: "bộp – chát – bộp – chát". Bạn vừa gõ một nhịp đệm đơn giản giống tiếng trống bass và snare. Đùi là phách MỘT và BA, vỗ tay là phách hai và bốn.
Khi gõ lên ngực, chỉ vỗ nhẹ bằng lòng bàn tay mở, không đấm. Mục đích là nghe tiếng trầm, không phải dùng lực.
Một mẹo nhỏ để tiếng rõ hơn: vỗ đùi khi mặc quần vải dày như quần bò cho tiếng "bộp" chắc hơn quần mỏng; gõ mặt bàn gỗ cho tiếng "cộc" ấm hơn mặt kính hay mặt nhựa. Không cần tìm đồ đẹp, chỉ cần mỗi chỗ gõ cho một tiếng khác hẳn nhau, để tai phân biệt được tay nào đang gõ chỗ nào. Khi nghe lại bản ghi âm, sự khác tiếng này giúp bạn nhận ra ngay tay trái có vào đúng phách hai và bốn hay không.
Đếm thành tiếng: công cụ luyện nhịp bị coi thường nhất
Trước khi gõ gì, hãy học đếm to. Nghe đơn giản, nhưng nhiều người tập trống lâu vẫn ngại đếm thành tiếng vì thấy "trẻ con". Thật ra đếm to là cách nhanh nhất để nhịp từ đầu chạy xuống tay: miệng và tay cùng làm một việc thì tay khó lạc.
Ba kiểu đếm cần thuộc. Đếm phách: "MỘT – hai – BA – bốn", mỗi phách một chữ. Chia đôi: "MỘT và hai và BA và bốn và", mỗi phách hai chữ, chữ "và" rơi đúng giữa. Chia tư: nhiều người dạy dùng "MỘT – e – và – a", bốn chữ đều trong một phách; bạn có thể đổi thành bất kỳ âm nào dễ nói, miễn là bốn âm đều nhau.
Bài luyện: bật máy đếm nhịp hoặc đồng hồ kim ở 60. Đếm phách hai ô nhịp, chia đôi hai ô nhịp, chia tư hai ô nhịp, rồi quay ngược về chia đôi, về phách. Chỉ đếm, không gõ. Bạn sẽ thấy lúc chia tư miệng líu lại, lúc quay về chia đôi lại hay bị nhanh. Đó đúng là những chỗ tay sẽ vấp khi gõ.
Ngồi trên xe buýt hay ở chỗ đông người, đếm thầm trong đầu cũng được, kèm ngón tay chạm nhẹ lên đùi. Không cần ai nghe thấy.
Làm thử ngay: bốn bài vỗ đùi từ dễ đến khó
Ngồi trên ghế, hai bàn tay đặt trên đùi. Bật một bài hát nhịp vừa, hoặc máy đếm nhịp ở 70. Mỗi bài làm tới khi thấy thoải mái rồi mới sang bài sau:
- Hai tay cùng vỗ ở mỗi phách: "MỘT – hai – BA – bốn", hai tay cùng xuống đùi, cùng lên. Bài khởi động cho tai và tay bắt cùng một nhịp.
- Tay đơn trên đùi: phải – trái – phải – trái, chia đôi, "MỘT và hai và". Tay phải vào số, tay trái vào chữ "và".
- Đùi và vỗ tay: vỗ đùi bằng hai tay ở phách MỘT và BA, vỗ tay ở phách hai và bốn. "Bộp – chát – bộp – chát". Thêm gót chân giậm cùng tiếng vỗ đùi.
- Hai tay hai việc: tay phải gõ đùi phải đều tám tiếng mỗi ô nhịp (chia đôi), tay trái chỉ gõ đùi trái ở phách hai và bốn. Đây chính là khung của nhịp đệm trên bộ trống, chỉ là đổi trống thành đùi.
Bài bốn là chỗ hai tay bắt đầu làm việc độc lập, và thường cần vài ngày mới trơn. Nếu rối, quay về đếm to, gõ chậm hơn, hoặc cho tay trái nghỉ, chỉ gõ tay phải tám tiếng vài lượt rồi mới thêm tay trái vào.
Một nhịp đệm trên người, đọc bằng bảng
Khi bốn bài trên đã quen, thử ghép đủ tay và chân. X là gõ, dấu – là nghỉ. Đọc từng hàng từ trái sang phải:
| Đếm | MỘT | và | hai | và | BA | và | bốn | và |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Tay phải (gõ mặt bàn) | X | X | X | X | X | X | X | X |
| Tay trái (vỗ đùi trái) | – | – | X | – | – | – | X | – |
| Gót chân phải (giậm sàn) | X | – | – | – | X | – | – | – |
Đây là nhịp đệm rock và pop cơ bản nhất mà tay trống nào cũng biết, chỉ khác là bạn gõ nó trên bàn, đùi và sàn nhà. Khi đã ổn, thử giậm thêm gót chân ở chữ "và" sau phách BA, tức là ô thứ sáu: nhịp sẽ có thêm chút đẩy, nghe sinh động hẳn.
Giậm gót chân nên nhẹ, nhất là khi ở tầng trên chung cư: tiếng giậm truyền xuống sàn rõ hơn bạn tưởng. Gõ mũi chân hoặc gót chân lên tấm thảm, hoặc chỉ nhấc chân lên xuống mà không chạm sàn, vẫn luyện được phối hợp.
Hai chân cũng là tay trống: luyện chân khi đang ngồi
Vì sao cần luyện chân? Trên bộ trống, chân phải đạp trống bass, chân trái điều khiển cặp chũm choẹ hi-hat. Người mới ngồi trống thật thường thấy tay ổn mà chân lạc, vì cả đời chân chỉ quen đi bộ, chưa từng phải giữ nhịp riêng. Ngồi ở bàn làm việc là chỗ tốt để bắt đầu.
Bài một: mũi chân phải theo phách. Ngồi thẳng, hai bàn chân đặt trên sàn. Nhấc mũi chân phải lên, hạ xuống chạm sàn đúng mỗi phách, đếm "MỘT – hai – BA – bốn". Gót chân giữ yên. Động tác nhỏ, gần như không tiếng.
Bài hai: chân trái ở phách hai và bốn. Chân phải vẫn gõ mỗi phách, chân trái thêm vào ở phách hai và bốn. Nghe dễ nhưng nhiều người thấy chân trái cứ muốn đi cùng chân phải. Chậm lại, đếm to.
Bài ba: thêm tay. Chân phải ở phách MỘT và BA, tay phải gõ đùi chia đôi tám tiếng, tay trái vỗ đùi ở phách hai và bốn. Đây là nhịp đệm ở bảng trên, nhưng chân chỉ nhấc mũi, không giậm. Ở tầng trên chung cư, đây là cách luyện chân mà tầng dưới không nghe thấy gì.
Đừng quên nghỉ. Nhấc mũi chân liên tục cũng mỏi bắp chân và cổ chân. Mỗi vài phút, duỗi chân, xoay cổ chân vài vòng.
Luyện ở bàn làm việc, trên xe, trong bếp: cảnh nhỏ mỗi ngày
Giờ nghỉ trưa ở văn phòng, cô nhân viên kế toán đeo tai nghe một bên, ngón tay trái gõ khẽ mép bàn ở phách hai và bốn, ngón tay phải gõ đều lên đùi dưới gầm bàn. Không ai nghe thấy gì. Chiều về trên xe buýt, cô đếm thầm "MỘT e và a" theo tiếng bánh xe lăn qua những vạch giảm tốc. Tối nấu cơm, cô vỗ đùi theo bài hát trên loa trong lúc chờ nồi sôi.
Cảnh ấy cho thấy cái lợi lớn nhất của luyện không cần trống: nó chen vào những khe thời gian vụn trong ngày. Hai phút ở đây, ba phút ở kia, cộng lại nhiều hơn bạn nghĩ. Nhưng cũng nên công bằng: luyện kiểu này giúp đầu và tay quen với nhịp, không thay được việc luyện với dùi trên gối tập hay trống thật, vì độ nảy và cách cầm dùi chỉ học được khi cầm dùi.
Phép lịch sự là điều kiện: ở văn phòng, gõ ngón tay rất khẽ hoặc chỉ chạm không thành tiếng; trên xe, chỉ đếm thầm và chạm ngón tay lên đùi. Tiếng gõ đều đều lặp lại có thể làm người bên cạnh khó chịu dù bạn thấy nó nhỏ. Có người hỏi thì cười và dừng lại.
Hiểu lầm → hiểu đúng về luyện không cần trống
Vài điều hay bị nghĩ sai:
| Hiểu lầm | Hiểu đúng hơn |
|---|---|
| Không có trống thì không luyện được gì. | Đếm, chia phách, hai tay độc lập, giữ nhịp, phối hợp chân đều luyện được bằng cơ thể và mặt bàn. |
| Vỗ đùi là dành cho trẻ con. | Bộ gõ cơ thể được người chơi nhạc ở nhiều trình độ dùng để luyện nhịp; cũng có những nhóm biểu diễn hoàn toàn bằng tiếng vỗ, giậm của cơ thể. |
| Gõ tay không thì không cần khởi động. | Vỗ đùi, gõ bàn lâu vẫn mỏi cổ tay, ngón tay. Vỗ nhẹ, đổi tay, nghỉ ngắn. Đau kéo dài thì gặp bác sĩ. |
| Luyện bằng cơ thể là đủ, không cần trống. | Đủ cho nhịp trong đầu. Còn tiếng trống, độ nảy, cách cầm dùi phải học trên nhạc cụ. |
Điều thú vị có thật: vỗ tay, giậm chân theo nhịp có lẽ là cách làm nhạc lâu đời nhất của con người, có trước cả mọi nhạc cụ. Ở rất nhiều nền văn hoá, kể cả với đồng dao Việt Nam, trẻ nhỏ thường làm quen với nhịp qua tiếng vỗ tay trước khi được cầm tới một chiếc trống.
Câu hỏi thường gặp
Không có trống thì luyện nhịp bằng cách nào?
Dùng chính cơ thể và đồ quanh nhà: vỗ đùi, vỗ tay, gõ ngón tay lên mặt bàn, giậm gót chân, kết hợp đếm thành tiếng theo máy đếm nhịp hoặc bài hát. Cách này luyện tốt phách, chia phách, hai tay độc lập và phối hợp chân.
Body percussion là gì?
Đó là cách gõ nhịp bằng chính cơ thể: vỗ tay, vỗ đùi, vỗ ngực nhẹ, búng tay, giậm chân. Mỗi chỗ gõ cho một tiếng khác nhau, ghép lại thành nhịp. Người học nhạc dùng nó để luyện nhịp, và có những nhóm biểu diễn chỉ bằng cách này.
Đếm "một e và a" nghĩa là gì?
Đó là một cách đếm chia mỗi phách thành bốn phần bằng nhau, nhiều người dạy nhạc dùng. Chữ "một" rơi đúng phách, ba âm còn lại chia đều khoảng giữa. Bạn có thể thay bằng âm khác dễ nói hơn, miễn là bốn âm đều nhau.
Luyện bằng vỗ đùi có giúp khi chuyển sang trống thật không?
Có, ở phần nhịp: đếm, chia phách, cho hai tay và chân làm việc riêng. Nhưng độ nảy của dùi, cách cầm dùi, tiếng trống và khoảng cách giữa các trống thì phải học trên gối tập hoặc trống thật.
Gõ nhịp ở văn phòng hay trên xe có bất lịch sự không?
Có thể, nếu tiếng gõ đều đều làm người khác khó chịu. Ở chỗ đông người, chỉ nên đếm thầm và chạm ngón tay lên đùi không thành tiếng. Ở nhà, giậm chân nhẹ hoặc gõ trên thảm để không làm phiền tầng dưới.
Trẻ nhỏ có luyện nhịp bằng vỗ tay được không?
Được, và vỗ tay theo đồng dao là cách làm quen nhịp tự nhiên cho trẻ. Hãy giữ niềm vui là chính, không chấm điểm hay so sánh, vỗ nhẹ cho tay trẻ không đau, và giữ âm lượng nhạc vừa phải cho tai trẻ.