Tay đơn là gõ phải – trái – phải – trái, mỗi tay một tiếng, xen nhau đều đặn như hai chân đi bộ. Tay kép là phải – phải – trái – trái, mỗi tay gõ liền hai tiếng rồi mới nhường cho tay kia, nghe như tiếng ngựa phi lộc cộc. Gần như mọi đoạn trống bạn từng nghe, từ tiếng trống trường dồn dập đến đoạn chuyển của ban nhạc rock, đều được ghép từ hai viên gạch này.
Người học trống ở nhiều nơi gọi chung những bài luyện tay kiểu này là "bài cơ bản" hay "rudiment" theo tiếng Anh. Có vài chục bài, nhưng tay đơn và tay kép là hai bài đầu tiên và quan trọng nhất. Bài này đi từng bước: gõ thử trên bàn, luyện theo máy đếm nhịp, sửa lỗi tiếng thứ hai bị lép, và cách giữ cổ tay không mỏi.
Đọc hai bài bằng chữ: P là tay phải, T là tay trái
Ở đây không cần đọc nốt nhạc. Chỉ cần nhìn chữ P, T và đếm thành tiếng. Mỗi ô là một tiếng gõ, đọc từ trái sang phải:
| Đếm | MỘT | và | hai | và | BA | và | bốn | và |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Tay đơn | P | T | P | T | P | T | P | T |
| Tay kép | P | P | T | T | P | P | T | T |
| Tay kép bắt đầu tay trái | T | T | P | P | T | T | P | P |
Nhìn bảng, bạn sẽ thấy cả hai bài đều có tám tiếng trong một ô nhịp bốn phách. Chúng có cùng tốc độ tiếng gõ, chỉ khác thứ tự tay. Vì thế khi gõ chậm, người nghe khó phân biệt; khi gõ nhanh, tay kép nghe tròn và "lăn" hơn, còn tay đơn nghe rành mạch, sắc từng tiếng. Dòng thứ ba là cùng bài tay kép nhưng bắt đầu bằng tay trái — đừng bỏ qua dòng này, vì tay không thuận cũng cần được làm "tay dẫn".
Còn một chi tiết về hàng đếm: MỘT và BA viết in hoa vì đó là phách mạnh. Lúc mới tập, mình nhấn rất nhẹ ở hai phách này để tai có chỗ bám, biết đâu là đầu ô nhịp. Khi đã quen, bỏ luôn nhấn, gõ tám tiếng phẳng như nhau. Lúc đó bạn sẽ thấy giữ nhịp khó hơn hẳn, vì không còn mốc nào để tựa, và đó cũng là bài kiểm tra trung thực nhất cho độ đều của đôi tay.
Làm thử ngay trên mặt bàn
Chưa có dùi cũng không sao. Hai ngón trỏ hoặc hai cây bút chì là đủ. Làm theo thứ tự:
- Đặt hai bàn tay lên mép bàn, thả lỏng. Đếm to "MỘT và hai và BA và bốn và" vài lượt cho có nhịp trong miệng.
- Gõ tay đơn: ngón tay phải gõ vào số, ngón tay trái gõ vào chữ "và". Hai ô nhịp liền, rồi nghỉ.
- Gõ tay kép: phải gõ "MỘT – và", trái gõ "hai – và", phải gõ "BA – và", trái gõ "bốn – và". Miệng đọc kèm "phải phải, trái trái" nếu bị rối.
- Đổi qua lại: hai ô nhịp tay đơn, hai ô nhịp tay kép, không dừng giữa chừng. Chỗ đổi bài là chỗ người mới hay vấp nhất.
- Nghe kỹ: tám tiếng có đều nhau không? Có tiếng nào to vọt hay lép đi không?
Cảm giác đầu tiên của hầu hết người mới là tay kép khó hơn tay đơn, vì tay phải vừa gõ xong đã phải gõ tiếp ngay mà không được nghỉ. Đó là bình thường, và chính cái khó đó là lý do bài tay kép đáng luyện.
Tiếng thứ hai bị lép: lỗi muôn thuở của tay kép
Khi gõ tay kép, tiếng đầu thường to và chắc, tiếng thứ hai nhỏ hơn hẳn, như người nói to chữ đầu rồi nuốt chữ sau. Ghi âm lại nghe bạn sẽ thấy nó "cộp – tạch, cộp – tạch" chứ không phải bốn tiếng đều. Đó là lỗi gần như ai cũng gặp.
Lý do nằm ở cách tạo tiếng thứ hai. Tiếng đầu do cổ tay đưa dùi xuống. Tiếng thứ hai thì dùi vừa bật lên đã phải xuống ngay, cổ tay không kịp nhấc lại, nên người mới để nó tự rơi, mà tự rơi thì yếu. Cách sửa phổ biến mà nhiều giáo viên dạy là chủ động gõ tiếng thứ hai: luyện thật chậm, nhấc dùi lên đủ cao cho cả hai tiếng, coi mỗi tiếng như một lần gõ riêng. Ở tốc độ chậm, tay kép thật ra là hai tiếng tay đơn liền nhau của cùng một tay.
Khi đã đều ở tốc độ chậm, tăng dần lên. Tới một lúc cổ tay không kịp gõ hai lần riêng nữa, ngón tay sẽ tham gia: cổ tay đưa tiếng đầu, các ngón đẩy nhẹ tiếng thứ hai khi dùi vừa nảy lên. Đây là kỹ thuật cần thời gian và tốt nhất có người hướng dẫn trực tiếp nhìn tay bạn. Một bài viết chỉ có thể chỉ hướng, không thay được mắt người thầy.
Bài luyện riêng cho lỗi này: gõ tiếng thứ hai to hơn tiếng thứ nhất. "phải-PHẢI, trái-TRÁI". Nghe hơi kỳ, nhưng sau vài ngày, khi quay về gõ đều, tiếng thứ hai sẽ không còn lép nữa.
Từ chậm đến cuộn: khi tay đơn, tay kép thành tiếng trống rền
Gõ đủ nhanh và đều thì tiếng gõ liền thành một dải. Đó là cái mà người Việt hay gọi là "trống cuộn" hay "trống rền", tiếng "rrrrrr" kéo dài trước khi người dẫn chương trình công bố điều gì đó, hay trong đoạn cao trào của đội trống trường. Có thể làm bằng tay đơn rất nhanh, hoặc bằng tay kép rất nhanh.
Tay đơn cuộn nghe dồn và sắc. Mỗi tiếng vẫn tách bạch, chỉ là rất sát. Bài này luyện sức bền và độ đều hai tay. Đừng cố lên tốc độ cao khi chưa đều; gõ nhanh mà lệch thì nghe như ai đó vấp chân.
Tay kép cuộn nghe tròn và mượt. Vì mỗi tay chỉ cần một động tác cổ tay cho hai tiếng, nên ở tốc độ cao tay kép tiết kiệm sức hơn. Đổi lại, nó đòi hỏi tiếng thứ hai không lép, nếu không dải tiếng sẽ "lục cục" thay vì liền.
Kiểm tra bằng tai, không bằng mắt. Ghi âm mười giây trống cuộn rồi nghe lại. Nếu nghe thấy nhịp "phải mạnh, trái yếu" thấp thoáng trong dải tiếng thì tay chưa cân. Không cần vội — tiếng cuộn đẹp là thành quả của nhiều tuần, không phải một buổi.
Nghe ra tay đơn, tay kép quanh mình
Một cách thú vị để hai bài này bớt khô là đi tìm chúng trong những âm thanh quen thuộc. Tiếng trống trường thúc học sinh vào lớp, cái kiểu "tùng – tùng – tùng" dồn dần rồi rền lên, phần dồn ấy nhiều khi là hai dùi đánh xen nhau, tức là tay đơn trên một mặt trống lớn. Tiếng trống múa lân ngoài đường dịp Trung thu cũng có những đoạn hai dùi luân phiên rất nhanh trước khi con lân ngóc đầu dậy.
Một buổi chiều, cậu bé ngồi ở bậc thềm nhà văn hoá, nghe đội trống thiếu nhi tập cho lễ khai giảng. Người hướng dẫn đứng giữa, hô "chậm thôi, phải trái, phải trái", rồi "giờ kép, phải phải, trái trái". Lúc đầu tiếng trống lộn xộn như mưa rào. Nửa tiếng sau, cả hàng trống nghe như một người gõ. Cảnh ấy cho thấy một điều: dù là nhạc cụ dân tộc hay bộ trống hiện đại, đôi tay đều đi qua cùng những bài luyện căn bản.
Lần tới nghe một đoạn trống dồn trong bài hát, thử đoán: đây là tay đơn hay tay kép? Không cần đoán đúng. Chỉ việc lắng nghe kỹ như vậy đã là luyện tai — thứ đi song song với luyện tay. Nếu nghe trên loa hay tai nghe, nhớ giữ âm lượng vừa phải, vì nghe kỹ không có nghĩa là nghe to.
Lịch luyện hai tuần đầu cho tay đơn, tay kép
Một lịch gợi ý, mỗi ngày chừng mười phút cho riêng hai bài này. Tốc độ là con số trên máy đếm nhịp, mỗi phách hai tiếng gõ như bảng ở trên:
| Ngày | Tay đơn | Tay kép | Để ý điều gì |
|---|---|---|---|
| 1 – 3 | 60, hai phút | 60, hai phút | Tám tiếng đều, dùi nhấc cao bằng nhau |
| 4 – 6 | 66, hai phút | 60, ba phút | Tiếng thứ hai của tay kép không lép |
| 7 – 9 | 72, hai phút | 66, ba phút | Đổi qua lại hai bài không vấp |
| 10 – 12 | 76, hai phút | 72, ba phút | Bắt đầu tay kép bằng tay trái |
| 13 – 14 | Ôn lại tốc độ dễ nhất | Ôn lại tốc độ dễ nhất | Ghi âm, nghe lại, so với ngày đầu |
Con số chỉ để tham khảo. Nếu ngày thứ tư bạn vẫn chưa đều ở 60 thì cứ ở lại 60. Tốc độ không phải đích đến; độ đều mới là đích. Tăng số khi chưa sẵn sàng chỉ làm bạn quen tay với một kiểu gõ lệch.
Nếu chưa có dùi và gối tập, cả lịch này vẫn làm được bằng hai ngón trỏ trên mặt bàn trải khăn. Chỉ là cảm giác nảy sẽ khác, nên khi có dùi, hãy quay về tốc độ thấp nhất trong bảng mà bắt đầu lại vài ngày.
Giữ cổ tay, giữ tai khi luyện nhiều lần lặp
Tay đơn và tay kép là bài lặp đi lặp lại cùng một động tác hàng trăm lần mỗi buổi. Điều đó tốt cho trí nhớ của cơ, nhưng cũng là lý do cổ tay và cẳng tay dễ mỏi nếu bạn siết dùi quá chặt. Một dấu hiệu dễ nhận ra: đốt ngón tay trắng bệch vì nắm dùi, hoặc dùi không nảy lên mà "chết" trên mặt gõ. Hãy nới tay ra, chỉ giữ dùi đủ chắc để nó không văng đi.
Khởi động vài phút trước khi gõ, nghỉ ngắn giữa các bài, và dừng hẳn khi thấy đau nhói hay tê. Đau cổ tay kéo dài nhiều ngày là lúc nên gặp bác sĩ, không phải lúc cố tập cho "quen".
Nếu luyện trên trống snare thật, tiếng rất to và chát, nhất là khi gõ cuộn. Nút tai bảo vệ là bắt buộc chứ không phải tuỳ chọn. Luyện trên gối tập thì đỡ lo tai và hàng xóm hơn nhiều. Ở chung cư, dành trống thật cho giờ hợp lý trong ngày, còn buổi tối thì chuyển sang gối tập hay mặt bàn trải khăn.
Câu hỏi thường gặp
Tay đơn và tay kép khác nhau thế nào khi nghe?
Ở tốc độ chậm hai bài nghe gần giống nhau vì cùng số tiếng gõ. Ở tốc độ nhanh, tay đơn nghe sắc, rành mạch từng tiếng; tay kép nghe tròn, liền và mượt hơn. Cả hai đều dùng để tạo tiếng trống cuộn kéo dài.
Vì sao gõ tay kép tiếng thứ hai luôn nhỏ hơn?
Vì người mới để tiếng thứ hai tự rơi theo đà nảy, không chủ động gõ. Cách sửa là luyện thật chậm, coi mỗi tiếng như một lần gõ riêng, thậm chí cố ý gõ tiếng thứ hai to hơn trong vài ngày rồi mới quay về đều.
Có cần dùi trống để luyện tay đơn, tay kép không?
Không bắt buộc trong những ngày đầu. Có thể gõ bằng ngón tay hoặc bút chì lên mặt bàn để luyện thứ tự tay và đếm nhịp. Khi đã quen thứ tự, nên chuyển sang dùi và gối tập để luyện độ nảy và độ đều thật sự.
Nên bắt đầu tay kép bằng tay phải hay tay trái?
Nên luyện cả hai. Thường người ta bắt đầu bằng tay thuận cho dễ, nhưng sau vài ngày hãy tập bắt đầu bằng tay không thuận. Việc này giúp hai tay cân hơn và sau này đổi bài, đổi trống không bị lúng túng.
Mỗi ngày luyện tay đơn, tay kép bao lâu là đủ?
Với người mới, khoảng mười phút mỗi ngày cho riêng hai bài này là đủ, chia nhỏ có nghỉ. Tập đều mỗi ngày hiệu quả hơn tập dồn một buổi dài. Thấy cổ tay đau thì dừng, đau kéo dài thì nên đi khám.
Trống cuộn là gì và làm sao gõ được?
Trống cuộn là tiếng trống liền thành một dải rền như "rrrr", có được khi tay đơn hoặc tay kép gõ đủ nhanh và đều. Muốn gõ được, hãy luyện chậm cho đều trước, tăng tốc từng nấc nhỏ, và ghi âm để nghe tay nào yếu hơn.