Nhạc cụ gõ đầu tiên của bé nên là thứ bé cầm vừa tay, lắc hay gõ là ra tiếng ngay, và tiếng nghe êm như mưa rơi trên mái lá chứ không chói như còi xe. Với trẻ dưới một tuổi, đó là lục lạc tay cầm; lên hai, thêm trống tay nhỏ và mõ gỗ; lên bốn, lên năm, bé có thể thử trống nhỏ, phách gỗ và chuông tay. Tuổi càng nhỏ, tiêu chí an toàn càng đứng trước tiêu chí âm thanh.
Bài này đi theo từng mốc tuổi, kèm bảng tra nhanh, danh sách những điểm cần kiểm khi cầm một món lên tay, và cách để bé chơi nhạc cụ gõ mà tai vẫn được che chở. Không có tên hãng, không có giá: chỉ có những điều cha mẹ, giáo viên tự nhìn, tự nghe, tự thử được.
Bảng tra nhanh: tuổi nào hợp nhạc cụ gõ nào
Mốc tuổi chỉ là gợi ý tương đối, vì mỗi bé phát triển một kiểu. Hãy nhìn vào điều bé đã làm được bằng tay hơn là con số sinh nhật.
| Tuổi | Bé làm được gì | Nhạc cụ hợp | Tiếng nghe như |
|---|---|---|---|
| Dưới 1 tuổi | Nắm, lắc, đưa lên miệng | Lục lạc tay cầm to, kín, trống vỗ bằng tay của người lớn | Hạt mưa lăn, tiếng xào xạc |
| 1–2 tuổi | Đập bằng cả bàn tay, gõ hai vật vào nhau | Trống tay nhỏ mặt mềm, lục lạc trứng to, hai khối gỗ | Tiếng bịch trầm, tiếng cốc khô |
| 2–3 tuổi | Cầm dùi ngắn, gõ theo ý | Mõ gỗ, trống nhỏ có dùi đầu tròn bọc vải | Tiếng cốc cốc như gõ cửa |
| 3–5 tuổi | Gõ theo lời hát, dừng khi được nhắc | Phách gỗ, chuông tay, trống khung nhỏ, đàn gõ ít phím | Tiếng tách giòn, tiếng ngân nhẹ |
| 5–7 tuổi | Gõ hai tay luân phiên, đếm được | Trống đôi nhỏ, bộ gõ lớp học, dùi luyện trên gối tập | Đủ cao thấp để chơi thành bài |
Đi từ trên xuống, nhạc cụ chuyển dần từ "lắc" sang "gõ bằng tay", rồi "gõ bằng dùi". Đó cũng là con đường phát triển của bàn tay: từ nắm cả bàn tay, đến cầm bằng đầu ngón, đến điều khiển cổ tay. Cho bé một chiếc dùi quá sớm thường chỉ khiến bé vung loạn và gõ vào mọi thứ trừ mặt trống.
Dưới một tuổi: lắc để nghe, và để tay người lớn gõ
Ở tuổi này, bé học âm thanh bằng việc phát hiện ra rằng tay mình động thì có tiếng. Một chiếc lục lạc tay cầm to bằng nắm tay người lớn, hạt bên trong kín hoàn toàn, là đủ. Bé lắc, nghe, ngừng, lắc tiếp. Nhịp chưa có, nhưng mối nối "cử động sinh ra tiếng" đã hình thành.
Bé cũng sẽ cho lục lạc vào miệng. Vì vậy chọn món có bề mặt nhẵn, chịu được lau rửa, không sơn tróc, không có khe hở để hạt bên trong rơi ra. Món nào lắc lên nghe hạt "lỏng lẻo" như sắp bung, hoặc nắp vặn tháo được, thì cất đi.
Phần "gõ" ở tuổi này là việc của người lớn: cha mẹ vỗ nhẹ lên một chiếc trống tay, lên mặt bàn, theo bài hát ru. Bé nằm nghe, quay đầu tìm tiếng, có khi đạp chân theo. Âm lượng nên ở mức thì thầm đến nói chuyện, không gõ sát tai bé. Tai trẻ sơ sinh nhạy, và một tiếng chát bất ngờ dễ làm bé giật mình, khóc, rồi ác cảm luôn với món đó.
Từ một đến ba tuổi: đập cả bàn tay và cầm chiếc dùi đầu tiên
Bé từ một tuổi thích đập: đập bàn, đập sàn, đập vào nồi. Trống tay nhỏ mặt da hoặc mặt màng mềm, đường kính cỡ chiếc đĩa ăn cơm, cho bé thoả cơn đập mà tiếng vẫn trầm và ấm. Tránh loại có nhiều lá kim loại rung quanh vành cho tuổi này: tiếng xủng xoảng sát mặt khá chói, và lá kim loại có thể có mép sắc. Hai khối gỗ nhẵn gõ vào nhau cho tiếng "cốc" khô, rất rõ, giúp bé nhận ra từng cái gõ riêng biệt.
Khoảng hai tuổi, nhiều bé cầm được dùi ngắn. Dùi cho tuổi này nên ngắn hơn bàn tay người lớn một chút, đầu tròn to, bọc vải hoặc cao su mềm, thân không có dằm. Mõ gỗ — loại có khe rỗng, gõ vào nghe "cốc cốc" như gõ cửa — là món hợp vì tiếng ngắn, không ngân, không chói.
Thử ngay ở nhà: đặt mõ gỗ trước mặt bé, cha mẹ gõ hai cái "cốc cốc" rồi dừng, nhìn bé. Bé gõ lại hai cái, hoặc năm cái, hoặc chẳng gõ cái nào. Cả ba đều tốt. Lặp lại vài lần như một cuộc trò chuyện bằng tiếng gõ. Kiểu "hỏi – đáp" này là mầm của việc nghe và đáp lại nhịp, nền móng cho mọi bài nhịp sau này.
Từ ba đến bảy tuổi: gõ theo bài hát, dừng khi được nhắc
Bé mẫu giáo bắt đầu gõ được theo lời hát, và quan trọng hơn, biết dừng. Phách gỗ là hai thanh gỗ cứng gõ vào nhau, tiếng "tách" giòn như bẻ que; chuông tay rung nghe "reng" nhẹ; trống khung nhỏ là vành gỗ căng một mặt, cầm tay trái gõ tay phải. Có thêm đàn gõ vài phím kim loại hoặc gỗ, bé bắt đầu nghe ra cao và thấp.
Ở tuổi tiểu học, bé có thể luyện hai tay luân phiên trên một miếng gối tập, gõ trống đôi nhỏ, hoặc tham gia bộ gõ của lớp. Lúc này nhạc cụ không cần nhiều; một cặp dùi vừa tay và một mặt gõ tốt quý hơn cả rổ đồ chơi kêu inh ỏi.
Một gợi ý cho giáo viên: chia lớp thành nhóm theo loại tiếng — nhóm "gỗ", nhóm "kim loại", nhóm "lắc" — rồi để từng nhóm vào ở từng đoạn bài hát. Trẻ không đua xem nhóm nào hay hơn, mà nghe nhau để biết lúc nào đến lượt mình. Mỗi lượt, đổi nhóm cho nhau để bé nào cũng được cầm mọi loại nhạc cụ.
Cầm lên tay, kiểm bảy điểm trước khi đưa cho bé
Không cần nhãn mác hay lời quảng cáo; chính tay và tai người lớn là bộ kiểm tốt nhất. Một món đạt đủ bảy điểm dưới đây mới nên đến tay trẻ nhỏ.
- Không có chi tiết nhỏ rời ra được. Hạt, chuông con, núm, nắp vặn phải gắn chặt; trẻ dưới ba tuổi cho mọi thứ vào miệng, vật nhỏ lọt vào đường thở rất nguy hiểm.
- Không cạnh sắc, không dằm. Vuốt tay dọc thân dùi, mép trống, viền chuông; chỗ nào gợn tay người lớn là sẽ cứa tay bé.
- Không sơn tróc, không mùi lạ nồng. Bé sẽ ngậm, sẽ liếm.
- Tiếng không chói. Gõ thử cách tai mình một gang tay; nếu thấy nhức, ù hoặc phải nhăn mặt, món đó quá to cho trẻ nhỏ chơi gần mặt.
- Không có dây dài. Dây đeo, dây treo dài có nguy cơ quấn cổ; cắt ngắn hoặc tháo bỏ.
- Dùi vừa tay và đầu to. Đầu dùi tròn, to hơn miệng bé, không nhọn.
- Nặng vừa sức. Bé nhấc được bằng một tay mà không rơi vào chân.
Món nhạc cụ dành cho người lớn — chũm chọe, trống to, chuông đồng — có thể cho bé gõ thử khi có người lớn ngồi kèm, nhưng không để bé chơi một mình.
Đồ được tặng, đồ dùng lại từ anh chị cũng cần qua đủ bảy điểm này. Nhạc cụ cũ hay lỏng núm, nứt vành, tróc sơn mà người lớn không để ý, trong khi em bé thì để ý mọi thứ bằng miệng.
Cho bé chơi mà tai vẫn êm: khoảng cách, thời gian và chỗ chơi
Nhạc cụ gõ cho trẻ phần lớn không quá ồn, nhưng có ba thứ khiến nó trở nên ồn: khoảng cách, thời gian và căn phòng. Bé thường cầm nhạc cụ sát mặt, gõ liền tay không nghỉ, trong một căn phòng nhỏ tường trơn dội tiếng. Ba thứ cộng lại có thể biến một chiếc trống tay hiền lành thành nguồn tiếng ồn khó chịu cho cả nhà.
Cách đơn giản để giữ tai êm: khuyến khích bé gõ ở tư thế ngồi, nhạc cụ đặt trên đùi hoặc trên sàn, cách mặt một khoảng; chơi thành từng đợt ngắn, xen với lúc nghe và hát không gõ; trải thảm, có rèm, có gối trong phòng để tiếng bớt dội. Những món kim loại như chuông, chũm chọe nhỏ nên dùng vài tiếng điểm xuyết chứ không gõ liên tục.
Để ý phản ứng của chính bé. Bé đưa tay bịt tai, nhăn mặt, quay đi khi có tiếng gõ là bé đang nói "to quá". Tôn trọng tín hiệu đó, đừng trêu bé nhát. Ngược lại, nếu bé hay nói to, hỏi lại nhiều, hoặc người lớn nghi bé nghe kém, nên đưa bé đi khám tai mũi họng hoặc hỏi bác sĩ nhi, không tự đoán.
Còn một người cần được nghĩ tới: hàng xóm. Giờ chơi nhạc cụ gõ nên tránh giờ nghỉ trưa và buổi tối muộn, nhất là ở chung cư.
Hiểu lầm phổ biến khi sắm nhạc cụ cho bé
"Càng nhiều nút bấm, đèn nháy càng kích thích bé." Đồ chơi phát nhạc điện tử thường làm sẵn cả bài, bé chỉ bấm và nghe. Nhạc cụ gõ đơn giản bắt bé tự tạo ra từng tiếng, tự quyết nhanh hay chậm. Ít hơn mà bé làm chủ được nhiều hơn.
"Tiếng to thì bé mới thích." Bé thích vì bé tạo ra tiếng, không phải vì tiếng to. Đồ chơi kêu to đặt sát mặt có thể vượt mức êm tai cho tai trẻ. Chọn tiếng ấm, ngắn và nhớ rằng bé thường cầm nhạc cụ gần mặt hơn người lớn.
"Phải có bộ nhạc cụ đầy đủ mới học được nhịp." Một chiếc mõ gỗ và hai bàn tay đã đủ để học nhịp nhiều tháng. Bộ đầy đủ chỉ hữu ích khi có nhiều trẻ chơi cùng.
"Nhạc cụ đắt mới cho tiếng hay." Với trẻ nhỏ, tiếng hay là tiếng rõ, ấm, không chói, và món đồ bền, an toàn. Nhiều nhạc cụ gõ đơn giản bằng gỗ, tre đáp ứng đủ những điều đó. Hãy dùng tai mình để thử, đừng dựa vào bao bì.
"Bé đập mạnh là bé hư." Đập mạnh là cách bé khám phá giới hạn của vật. Thay vì cấm, chỉ cho bé một kiểu gõ khác: "gõ như mưa nhỏ, rồi như mưa to". Bé sẽ thích đổi qua lại hơn là chỉ đập một kiểu.
Câu hỏi thường gặp
Bé dưới một tuổi có nên chơi nhạc cụ gõ không?
Có thể, với lục lạc tay cầm to, kín, nhẵn, không có chi tiết nhỏ rời ra được. Phần gõ trống nên do người lớn làm nhẹ nhàng cho bé nghe, giữ âm lượng ở mức nói chuyện và không gõ sát tai bé.
Làm sao biết một nhạc cụ đồ chơi quá ồn với tai trẻ?
Cách đơn giản là người lớn tự gõ hoặc lắc thử cách tai mình khoảng một gang tay. Nếu thấy nhức tai, ù tai hoặc phải nhăn mặt thì món đó quá to để trẻ chơi gần mặt trong thời gian dài, nên chọn món có tiếng êm hơn.
Bé hai tuổi cầm dùi gõ được chưa?
Nhiều bé quanh hai tuổi đã cầm được dùi ngắn có đầu tròn bọc mềm. Nếu bé còn vung dùi lung tung, cứ để bé đập bằng bàn tay trên trống tay trước, vài tháng sau thử lại dùi mà không cần ép.
Nhạc cụ gõ bằng gỗ hay bằng nhựa tốt hơn cho trẻ?
Mỗi loại có ưu điểm riêng: gỗ thường cho tiếng ấm và ngắn, nhựa nhẹ và dễ lau rửa. Điều quan trọng hơn chất liệu là bề mặt nhẵn, không có chi tiết nhỏ bung ra, không sơn tróc và tiếng không chói.
Có cần mua cả bộ nhạc cụ gõ cho bé ở nhà không?
Không cần. Một vài món khác tiếng nhau như một chiếc lục lạc, một mõ gỗ, một trống tay nhỏ là đủ để bé khám phá nhịp và âm sắc trong thời gian dài. Bộ nhiều món hợp hơn với lớp học hoặc nhà có nhiều trẻ chơi cùng.
Nên cất nhạc cụ gõ của bé thế nào cho an toàn?
Nên cất trong một giỏ thấp bé tự lấy được, kiểm tra định kỳ xem có món nào nứt, bung hạt, lỏng núm để bỏ đi. Những món của người lớn như chũm chọe, chuông đồng, trống to nên để chỗ cao, chỉ lấy ra khi có người lớn ngồi kèm.