Thanh la là một chiếc la bằng đồng nhỏ, mặt phẳng, xách lủng lẳng bằng sợi dây và gõ bằng một cái dùi gỗ, ra tiếng "tang, tang" sáng và gọn. Chũm chọe, nhiều nơi gọi là chập chõa, là một đôi đĩa đồng có núm ở giữa, cầm hai tay đập vào nhau ra tiếng "xoẻng" rộn ràng. Nếu trống là bước chân của đám rước, thì thanh la là tiếng đếm, còn chũm chọe là tiếng reo.
Hai nhạc cụ này nhỏ, rẻ công làm, ít khi đứng giữa sân khấu, nhưng thiếu chúng thì dàn nhạc lễ hội, đội lân hay dàn nhạc sân khấu truyền thống nghe trống trải hẳn. Bài này tả chúng bằng tai, chỉ cách cầm, cách gõ ở mức nhập môn, cách chia nhịp với trống, và nhất là cách giữ đôi tai, vì đây là hai trong số những nhạc cụ chói nhất bạn có thể đứng gần.
Đặt cạnh nhau cho dễ nhớ
Thanh la và chũm chọe đều bằng đồng, đều có mặt ở những nơi rộn ràng, nhưng cách chơi và vai trò rất khác nhau.
| Điểm so | Thanh la | Chũm chọe |
|---|---|---|
| Hình dáng | Một đĩa đồng nhỏ, mặt phẳng, vành gờ thấp, có lỗ xỏ dây ở mép | Hai đĩa đồng giống nhau, giữa có núm lồi, xỏ quai vải hoặc dây |
| Cầm thế nào | Một tay xách dây, hoặc treo vào giá | Hai tay, mỗi tay một chiếc |
| Gõ bằng gì | Dùi gỗ nhỏ hoặc thanh tre | Đập hai chiếc vào nhau |
| Tiếng nghe như | "Tang, tang", sáng, ngắn, như gõ thìa vào nồi nhôm mỏng | "Xoẻng" hoặc "chập", như hai cái vung nồi đập vào nhau nhưng ngân dài hơn |
| Vai trò hay gặp | Đánh dấu phách, giữ nhịp đều cho cả nhóm | Tô điểm, nhấn mạnh chỗ cao trào, tạo không khí |
| Độ chói | Cao, nhất là khi gõ mạnh ở gần | Rất cao, ngân lâu, dễ làm ù tai |
Một cách nhớ vui: thanh la "nói" từng tiếng rõ ràng, chũm chọe thì "hét" rồi để tiếng lan ra. Người chơi giỏi biết lúc nào để chũm chọe hét, và lúc nào bắt nó thì thầm.
Thanh la: chiếc la nhỏ giữ nhịp cho cả nhóm
Thanh la có mặt trong nhiều dàn nhạc dân gian và nhạc lễ của người Việt, trong các đám rước lễ hội, trong dàn nhạc của một số loại hình sân khấu truyền thống. Cách cầm phổ biến là xách sợi dây xỏ qua mép bằng tay trái, để mặt la treo tự do, tay phải cầm dùi gõ. Treo tự do là điều cốt yếu: tay chạm vào mặt la thì tiếng sẽ tắt ngay, chỉ còn tiếng "cạch" khô.
Gõ vào giữa mặt la cho tiếng tròn và đầy. Gõ gần mép tiếng mỏng và sắc hơn. Người chơi còn dùng ngón tay của bàn tay xách dây khẽ chạm vào mép la để chặn tiếng, biến tiếng "taaang" thành "tăng" ngắn gọn. Ghép tiếng ngân với tiếng chặn, một chiếc la nhỏ có thể tạo ra cả một nhịp đi.
Vai trò hay gặp nhất của thanh la là đánh dấu phách. Trong khi trống chạy những câu phức tạp, thanh la gõ đều đặn, giúp người múa, người đi rước và các nhạc công khác bám vào một chỗ chung. Nó giống người đếm thầm cho cả đoàn.
Mẹo cho người mới: gõ thanh la bằng cổ tay, không bằng cả cánh tay. Dùi chạm mặt la rồi bật ra ngay, như chạm vào một cái nồi đang nóng. Dùi nằm lâu trên mặt la là tiếng bị nghẹn.
Chũm chọe: đôi đĩa đồng biết reo
Chũm chọe gồm hai chiếc đĩa đồng giống nhau, giữa mỗi chiếc có một núm lồi, xỏ quai vải hoặc dây da để luồn tay vào. Khi hai mặt đĩa đập vào nhau, cả hai cùng rung, tạo ra tiếng "xoẻng" chói, rộn và ngân dài. Nhạc cụ này có mặt trong nhiều đám rước, đội lân, dàn nhạc lễ hội ở khắp các vùng.
Có ba cách đập cơ bản mà người mới nên phân biệt. Thứ nhất là đập mở: hai đĩa chạm nhau rồi tách ra ngay theo hướng chéo, để tiếng ngân tự do, ra tiếng "xoẻng" dài. Thứ hai là đập ép: đập rồi giữ hai mặt áp vào nhau, tiếng tắt ngay thành "chập" ngắn và đanh. Thứ ba là chạm khẽ: để hai mép đĩa chạm nhẹ, ra tiếng "xì" nhỏ, dùng khi cần nhịp lăn tăn mà không lấn trống.
Một lỗi rất phổ biến của người mới là đập hai đĩa thẳng mặt vào nhau như vỗ tay. Không khí bị kẹt giữa hai mặt, tiếng nghe bẹp và "tịt", có khi còn kẹp đau ngón tay. Cách đúng là cho hai đĩa lướt chéo qua nhau một chút, như hai bàn tay phủi bụi.
Chũm chọe không cần đập nhiều. Ở nhiều dàn, nó chỉ lên tiếng ở chỗ nhấn, chỗ chuyển đoạn, hay chỗ cao trào. Đập liên tục từ đầu đến cuối thì tai người nghe mỏi, và tiếng trống bị che mất.
Một buổi tập lân trong sân đình
Tối thứ bảy, sân đình sáng đèn vàng. Đội lân của xóm tập cho dịp trung thu sắp tới. Anh thanh niên cầm trống ngồi giữa, hai cậu thanh niên trẻ đứng hai bên, tai nhét nút bảo vệ, một cậu xách thanh la, một cậu cầm đôi chũm chọe to gần bằng cái mâm. Anh cầm trống dặn: "Thanh la gõ đều theo bước chân lân. Chũm chọe chỉ đập khi lân ngẩng đầu thôi nhé." Lượt đầu, cậu cầm chũm chọe hăng quá, đập liền tay, cả sân ù đi. Lượt sau, cậu đứng chờ, mắt dán vào đầu lân, và khi lân ngẩng lên thì "xoẻng" một tiếng thật đúng lúc. Mấy cụ ngồi xem gật đầu.
Cảnh đó tóm gọn cách ba nhạc cụ chia việc với nhau trong rất nhiều dàn lễ hội. Trống dẫn và biến tấu. Thanh la giữ phách đều. Chũm chọe nhấn đúng chỗ. Không ai lấn ai thì cả dàn mới ra không khí; một người lấn là cả dàn hỗn loạn.
Lối chia việc này cũng là bài học nhịp rất tốt cho người mới: mỗi người phải biết vai của mình, nghe người khác, và chấp nhận im lặng khi chưa đến lượt. Với chũm chọe, biết chờ đúng lúc còn quan trọng hơn biết đập to.
Làm thử ngay: chia nhịp cho trống, la và chọe trên mặt bàn
Ba người, ba tiếng khác nhau: một người vỗ đùi thay trống, một người gõ thìa vào cốc thay thanh la, một người vỗ hai bàn tay thay chũm chọe. Đếm chậm thành tiếng và gõ theo bảng. X là gõ, – là nghỉ.
| Đếm | MỘT | và | hai | và | BA | và | bốn | và |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Trống (vỗ đùi) | X | – | X | X | X | – | X | – |
| Thanh la (thìa vào cốc) | X | – | X | – | X | – | X | – |
| Chũm chọe (vỗ tay) | X | – | – | – | – | – | – | – |
Lặp bốn vòng. Bạn sẽ nghe: thanh la gõ đều trên bốn phách, trống thêm vài tiếng chen vào, chũm chọe chỉ "nổ" ở đầu vòng. Đến vòng thứ tư, thử cho chũm chọe im hẳn rồi quay lại ở vòng thứ năm: cả nhóm sẽ thấy tiếng "xoẻng" trở lại có sức nặng thế nào.
Đây là một bài tập chia nhịp mô phỏng, không phải bài trống lân hay bài nhạc lễ của một nơi cụ thể. Mỗi đội, mỗi vùng có bài bản riêng, nên học từ người dẫn trống của đội mình.
Ba bài luyện thanh la cho người mới
Vai giữ phách nghe thì dễ, làm cho đều mới khó. Ba bài dưới đây tập được với một chiếc nồi nhôm nhỏ treo bằng quai, hoặc một chiếc cốc kim loại, và một chiếc đũa. Mỗi bài tập chừng ba đến năm phút, gõ nhẹ tay.
- Bài một, gõ đều theo bước chân. Đi chậm quanh phòng, mỗi bước chân gõ một tiếng. Đếm "MỘT, hai, ba, bốn" theo bước. Mục tiêu là tiếng gõ và tiếng chân trùng nhau, không ai đi trước ai.
- Bài hai, ngân và chặn. Đứng yên, gõ ở MỘT và BA, để ngân. Ở "hai" và "bốn", chạm nhẹ ngón tay vào mép nồi để chặn tiếng. Bạn sẽ nghe một nhịp "taaang – tắt – taaang – tắt" rất rõ dù chỉ gõ hai lần mỗi vòng.
- Bài ba, giữ phách khi người khác loạn nhịp. Nhờ một người vỗ tay lung tung, nhanh chậm thất thường, trong khi bạn vẫn gõ đều bốn phách. Đây là bài khó nhất và giống nhất với lúc đứng cạnh trống lân thật: trống biến tấu liên tục, thanh la vẫn phải đứng vững.
- Ghi âm lại mỗi bài bằng điện thoại rồi nghe. Tai lúc đang gõ thường bỏ qua chỗ lệch, nghe lại mới thấy chỗ mình vội hay chậm.
Khi ba bài đã đều, thay chiếc nồi bằng thanh la thật trong buổi tập chung. Bạn sẽ ngạc nhiên vì tay đã quen, chỉ còn phải làm quen với tiếng to hơn.
Giữ đôi tai và đôi tay
Thanh la và chũm chọe nhỏ mà chói. Âm sắc cao, ngân lâu, lại thường được chơi ngay sát tai người chơi. Vài nguyên tắc nên giữ:
- Người chơi chũm chọe, thanh la trong buổi tập dài nên đeo nút tai bảo vệ. Nút tai làm tiếng nhỏ lại mà vẫn nghe được nhịp.
- Không đập chũm chọe ngay sát tai người khác, đặc biệt là trẻ nhỏ. Trẻ đứng gần đội lân nên đứng lùi xa hoặc có bịt tai.
- Tập trong phòng kín thì giảm lực đập, dùng cách chạm khẽ hoặc đập ép để tiếng ngắn lại.
- Nghỉ giữa các lượt tập. Nếu tai ù, nghe tiếng rít sau buổi tập, hãy ra chỗ yên tĩnh. Ù tai kéo dài không hết nên đi khám tai mũi họng.
- Luồn tay vào quai vừa khít, không quấn quai quanh ngón tay. Mép chũm chọe có thể sắc, cầm và cất đúng cách để không cứa tay.
- Khởi động cổ tay, vai trước khi tập lâu. Đau cổ tay, vai kéo dài thì dừng tập và đi khám.
Tập ở nhà thì hai nhạc cụ này là "ác mộng" của hàng xóm. Nên tập phần nhịp bằng vỗ tay, gõ cốc trên mặt bàn; phần đập chũm chọe thật để dành cho buổi tập chung ở sân đình, nhà văn hoá, đúng giờ giấc được phép.
Câu hỏi thường gặp
Thanh la khác chiêng như thế nào?
Thanh la là chiếc la đồng nhỏ, mặt phẳng, thường xách bằng dây một tay và gõ bằng dùi gỗ nhỏ, tiếng sáng và ngắn. Chiêng thường to hơn, tiếng trầm và ngân dài hơn, có loại có núm, và trong dàn chiêng mỗi chiếc giữ một cao độ riêng.
Chũm chọe và chập chõa có phải là một không?
Ở nhiều nơi, chũm chọe và chập chõa là hai cách gọi cho cùng một loại nhạc cụ: đôi đĩa đồng có núm ở giữa, cầm hai tay đập vào nhau. Mỗi vùng có thể gọi khác, kích cỡ cũng khác nhau tuỳ dàn nhạc.
Vì sao đập chũm chọe nghe bị bẹp, không vang?
Thường là do đập hai mặt thẳng vào nhau như vỗ tay, không khí bị kẹt giữa hai đĩa. Hãy cho hai đĩa lướt chéo qua nhau một chút rồi tách ra ngay. Cầm quá chặt hoặc để ngón tay chạm vào mặt đĩa cũng làm tiếng tắt.
Người mới nên tập thanh la hay chũm chọe trước?
Thanh la thường dễ hơn để bắt đầu vì vai của nó là gõ đều theo phách, giúp người mới luyện giữ nhịp. Chũm chọe đòi hỏi biết chờ đúng chỗ nhấn và kiểm soát lực đập, nên học sau khi đã giữ nhịp tốt.
Chơi chũm chọe có hại tai không?
Chũm chọe có tiếng rất chói và ngân lâu, lại ở sát tai người chơi. Tập lâu không bảo vệ có thể gây ù tai. Nên đeo nút tai khi tập dài, nghỉ giữa các lượt, và đi khám tai mũi họng nếu ù tai kéo dài.
Có thể tập nhịp thanh la, chũm chọe khi không có nhạc cụ không?
Có. Gõ thìa vào cốc để thay thanh la, vỗ tay để thay chũm chọe, vỗ đùi để thay trống, rồi đếm thành tiếng theo một bảng chia nhịp. Cách này vừa luyện được nhịp vừa không làm phiền hàng xóm.